Page 29 - 5_sinif_Türkçe_Temel_Kitap

1. BÖLÜM 5VOLTURK-107 5. Sınıf Türkçe

SÖZ ÖBEKLERİNDE ANLAM

1. Söz Öbekleri Deyimlerin Özellikleri:
Birden fazla sözcüğün belli kurallarla bir araya gelerek • Deyimleri oluşturan sözcükler, genellikle gerçek an-
oluşturduğu sözcük grubuna söz öbeği denir. Söz öbek- lamlarından uzaklaşarak mecaz anlam kazanır.
leri, iki sözcükten oluşabileceği gibi daha çok sözcüğün
Örnekler:
Örnekler:
bir araya gelmesiyle de oluşabilir. Söz öbeğini oluşturan
Pabucu dama atılmak (mecaz anlam)
sözcükler, bazen kendi anlamlarından sıyrılarak yeni bir
Gözden düşmek (mecaz anlam)
durum veya kavramı anlatabilir.
Pişman olmak (gerçek anlam)
Örnekler:
Örnekler:
Adını koymak (gerçek anlam)
• Genç yazar, köşe yazılarıyla halkın sesi olmayı başar-
mıştı. • Deyimler, en az iki sözcükten meydana gelir.
• Deyimler kalıplaşmış söz öbekleridir. Bu nedenle de-
Yukarıdaki cümlede yer alan “halkın sesi olmak” söz öbe-
ği; “halkın derdini, sıkıntısını, isteğini dile getirmek” anla- yimi meydana getiren sözcüklerinin yerleri değiştirile-
mındadır. mez, onların yerine eş anlamlıları konulamaz.
• Cahil insana laf anlatmak, su üstüne yazı yazmaya Örnekler:
Örnekler:
benzer. Dostlar alışverişte görsün.
Yukarıdaki cümlede yer alan “su üstüne yazı yazmak” söz Arkadaşlar alışverişte görsün.
öbeği, “birine etkisi olmayan sözler söylemek” anlamındadır. • Deyimler bir durum için söylenen sözlerdir. Yani genel
• Gecesini gündüzüne katıp evin tadilatını bir haftada
geçer kural özelliği taşımaz. Ayrıca deyimler öğüt ver-
bitirdi. mez, yol göstermez. Atasözleriyle deyimlerin en belir-
Yukarıdaki cümlede yer alan “gecesini gündüzüne kat-
gin farkı budur.
mak” söz öbeği, “aralıksız, gece gündüz çalışmak; büyük
Örnekler:
Örnekler:
çaba göstermek” anlamındadır.
Fön: Deyimler, ikilemeler, isim tamlamaları, sıfat tamlama- Babamın dedikleri kulağına küpe olsun.
ları ve birleşik eylemler de birer söz öbeğidir. Okulların açılacağı haberini alan Gülşen’in sevincinden
etekleri zil çalıyordu.

2. Deyimler İşi bana vermemek için ipe un seriyor.
Bir durum ya da olayı ders veya öğüt vermeden anlatan, Yukarıdaki altı çizili deyimler, bir durum için söylenmiş ve
genellikle mecaz anlam taşıyan, en az iki sözcükten mey- o durumu açıklayan kalıplaşmış söz öbekleridir.
dana gelen kalıplaşmış söz öbeklerine deyim denir.
Örnekler:
Örnekler: Etkinlik· 1
• Sahnenin ortasındaki çocuklar bize ayak bağı oluyor. Aşağıda deyimler ile ilgili verilen ifadelerden doğru
• Selde zarar gören evleri el ele verip kısa sürede onara- olanların başına “D”, yanlış olanların başına “Y” yazınız.
cağız.
a. ( ) En az iki sözcükten oluşur.
• Akşam söylediğin sözleri aklına takıyor.
b. ( ) Genellikle gerçek anlamının dışında kullanılır.
c. ( ) Sözcüklerin yerine eş anlamlıları getirilebilir.
Yukarıdaki cümlelerde yer alan altı çizili söz öbekleri, birer
ç. ( ) Sonlarına “-mek, -mak” ekleri getirilebilir.
deyimdir. Bu deyimleri oluşturan sözcükler, kendi anlam-
d. ( ) Sözcüklerin yerleri değiştirilebilir.
larından sıyrılıp yeni bir anlam karşılayacak şekilde kalıp-
laşmıştır. e. ( ) Anlatımı daha karmaşık hâle getirir.

27